BAB 1. Pambuka: Basa lan Kabudayan Jawa
A. Pangerten Basa Jawa
Basa Jawa yaiku basa daerah sing digunakake dening masyarakat Jawa kanggo komunikasi saben dina, ngandharake pikiran, lan nglestarekake kabudayan.
Basa Jawa nduweni tata krama basa utawa unggah-ungguh basa sing kudu digatekake nalika guneman karo wong liya.
B. Paedah Sinau Basa Jawa
- Nguri-uri basa lan kabudayan daerah.
- Ngerti tata krama nalika komunikasi.
- Nambah kawruh babagan sastra Jawa.
- Ngembangake kemampuan maca, nulis, ngrungokake, lan micara.
- Nuwuhake rasa tresna marang budaya bangsa.
C. Katrampilan Basa
- Nyemak: ngrungokake informasi kanthi tliti.
- Micara: ngandharake gagasan kanthi lisan.
- Maca: mangerteni isi teks.
- Nulis: ngandharake gagasan kanthi tulisan.
BAB 2. Pawarta (Berita)
A. Pangerten Pawarta
Pawarta yaiku informasi utawa kabar ngenani kedadeyan nyata sing disampekake marang masyarakat liwat lisan, tulisan, radio, televisi, utawa media digital.
B. Ciri-ciri Pawarta
- Adhedhasar fakta utawa kedadeyan nyata.
- Informasine cetha lan ora ngapusi.
- Nggunakake basa sing gampang dimangerteni.
- Ngandhut informasi penting.
- Biasane nyebutake wektu lan papan kedadeyan.
C. Unsur 5W + 1H
| Unsur | Tegese | Pitakon |
|---|---|---|
| What | Apa | Apa kedadeyane? |
| Who | Sapa | Sapa sing melu? |
| Where | Ing ngendi | Ing ngendi kedadeyane? |
| When | Kapan | Kapan kedadeyane? |
| Why | Ngapa | Ngapa kedadeyan kasebut? |
| How | Kepiye | Kepiye kedadeyane? |
D. Struktur Pawarta
- Judhul: nggambarake isi pawarta.
- Teras pawarta: bagean pambuka sing ngemot informasi utama.
- Isi pawarta: katrangan luwih jangkep.
- Panutup: informasi tambahan utawa pungkasan pawarta.
E. Tuladha Pawarta
Surabaya, Senin esuk. Para siswa SMP nganakake kerja bakti ing lingkungan sekolah. Kegiatan kasebut ditindakake kanggo njaga karesikan lan kaendahan lingkungan.
Kabeh siswa melu ngresiki kelas, taman, lan halaman sekolah. Kepala sekolah ngajak para siswa supaya tansah njaga karesikan saben dina.
F. Cara Nulis Pawarta
- Temtokake kedadeyan sing arep diwartaake.
- Goleka informasi adhedhasar fakta.
- Cathet unsur 5W + 1H.
- Gawea judhul sing trep.
- Tulis pawarta kanthi runtut lan cetha.
BAB 3. Teks Argumentasi
A. Pangerten
Teks argumentasi yaiku tulisan sing ngemot panemu utawa pendapat penulis sing dikuatake kanthi alasan, fakta, lan bukti.
B. Tujuan
- Ngandharake panemu.
- Menehi alasan sing logis.
- Ngajak pamaca mikir kanthi kritis.
- Meyakinake pamaca kanthi bukti.
C. Struktur Teks Argumentasi
- Pambuka: ngenalake masalah utawa topik.
- Argumentasi: ngemot panemu, alasan, lan bukti.
- Panutup: ngemot dudutan utawa kesimpulan.
D. Tuladha
Lingkungan sekolah sing resik ndadekake kegiatan sinau luwih nyaman. Kabeh warga sekolah kudu melu njaga karesikan.
Sampah sing dibuwang sembarangan bisa nyebabake saluran banyu mampet lan lingkungan dadi reged. Mula, saben siswa kudu mbuwang sampah ing panggonane lan nindakake piket kelas.
Dadi, njaga karesikan sekolah minangka tanggung jawab bebarengan.
BAB 4. Sesorah (Pidato Basa Jawa)
A. Pangerten Sesorah
Sesorah yaiku kegiatan micara ing ngarepe wong akeh kanggo ngandharake gagasan, informasi, ajakan, utawa pesen tartamtu.
B. Tujuan Sesorah
- menehi informasi marang pamireng.
- Ngajak pamireng nindakake tumindak becik.
- Menehi panglipur.
- Menehi piwulang utawa nasihat.
C. Struktur Sesorah
- Salam pambuka: salam kanggo miwiti sesorah.
- Pambuka: atur pakurmatan lan puji syukur.
- Isi: pokok perkara sing diandharake.
- Panutup: dudutan, pangarep-arep, lan nyuwun pangapura.
- Salam panutup: salam kanggo mungkasi sesorah.
D. Tuladha Sesorah Bab Kedisiplinan
Assalamu'alaikum warahmatullahi wabarakatuh.
Ingkang kinurmatan Bapak lan Ibu Guru, saha kanca-kanca ingkang kula tresnani.
Sepisanan, sumangga kita ngaturaken puji syukur dhumateng Gusti Allah awit saking rahmatipun kita saged makempal wonten ing papan menika.
Para rawuh ingkang kula tresnani, dinten menika kula badhe ngaturaken wigatosipun disiplin. Disiplin kedah dipunwiwiti saking bab ingkang prasaja, kayata rawuh sekolah pas wektune, nggarap tugas, lan netepi tata tertib.
Menawi kita saged disiplin, kegiatan sinau badhe langkung lancar lan cita-cita saged kagayuh.
Mekaten ingkang saged kula aturaken. Menawi wonten kalepatan, kula nyuwun pangapunten.
Wassalamu'alaikum warahmatullahi wabarakatuh.
E. Teknik Sesorah
- Metode naskah: maca teks sing wis disiapake.
- Metode hafalan: ngapalake teks sadurunge tampil.
- Metode ekstemporan: nggunakake cathetan pokok-pokok isi.
- Metode impromptu: micara kanthi spontan.
BAB 5. Geguritan
A. Pangerten Geguritan
Geguritan yaiku karya sastra Jawa awujud puisi sing nggunakake basa endah lan ngemot rasa, pikiran, pengalaman, utawa pesen saka panganggit.
B. Ciri-ciri Geguritan
- Nggunakake pilihan tembung sing endah.
- Ngandhut makna utawa pesen.
- Ditulis kanthi larik lan pada.
- Bisa nggunakake basa rinengga.
- Ngandharake rasa panganggit.
C. Unsur Geguritan
| Unsur | Pangerten |
|---|---|
| Tema | Gagasan utama geguritan. |
| Diksi | Pilihan tembung. |
| Larik | Saben baris geguritan. |
| Pada | Kumpulan larik. |
| Rima | Baleni swara tartamtu. |
| Amanat | Pesen sing arep diandharake. |
D. Tuladha Geguritan
SEKOLAHKU
Esuk sumunar srengenge
Aku mlaku menyang sekolah
Nggawa buku lan pangarep-arep
Sinau kanthi sregep lan sabar
Guru paring ilmu
Kanca dadi panyengkuyung
Sekolah dadi papan ngudi kawruh
Kanggo nggayuh masa ngarep
E. Cara Maca Geguritan
- Ngerteni isi lan maknane.
- Ngucapake tembung kanthi cetha.
- Ngatur intonasi lan jeda.
- Ngatur ekspresi lan solah bawa.
- Nyelarasake swara karo swasana geguritan.
BAB 6. Tembang Macapat
A. Pangerten
Tembang macapat yaiku tembang tradisional Jawa sing nduweni paugeran guru gatra, guru wilangan, lan guru lagu.
B. Paugeran Tembang
- Guru gatra: cacahing larik saben sapada.
- Guru wilangan: cacahing wanda utawa suku kata saben larik.
- Guru lagu: swara vokal ing pungkasan saben larik.
C. Jinis-jinis Tembang Macapat
| No. | Jeneng | Watak utawa Isi Umum |
|---|---|---|
| 1 | Maskumambang | Rasa prihatin utawa susah. |
| 2 | Mijil | Pangarep-arep lan pitutur. |
| 3 | Kinanthi | Tuntunan lan katresnan. |
| 4 | Sinom | Nom-noman lan semangat. |
| 5 | Asmaradana | Katresnan. |
| 6 | Gambuh | Kecocokan lan paseduluran. |
| 7 | Dhandhanggula | Kaendahan lan kabungahan. |
| 8 | Durma | Semangat, tegas, lan wani. |
| 9 | Pangkur | Ngendhaleni hawa nepsu. |
| 10 | Megatruh | Rasa sedhih lan pisahan. |
| 11 | Pocung | Pitutur, guyon, lan pralambang. |
D. Tuladha Paugeran
| Tembang | Guru Gatra | Guru Wilangan lan Lagu |
|---|---|---|
| Sinom | 9 | 8a, 8i, 8a, 8i, 7i, 8u, 7a, 8i, 12a |
| Kinanthi | 6 | 8u, 8i, 8a, 8i, 8a, 8i |
| Pangkur | 7 | 8a, 11i, 8u, 7a, 12u, 8a, 8i |
| Pocung | 4 | 12u, 6a, 8i, 12a |
BAB 7. Aksara Jawa
A. Pangerten
Aksara Jawa utawa Hanacaraka yaiku sistem tulisan tradisional kanggo nulis basa Jawa. Aksara iki nduweni aksara legena, pasangan, sandhangan, lan tandha wacan.
B. Aksara Legena
| Aksara | Wacan | Aksara | Wacan |
|---|---|---|---|
| ꦲ | ha | ꦤ | na |
| ꦕ | ca | ꦫ | ra |
| ꦏ | ka | ꦢ | da |
| ꦠ | ta | ꦱ | sa |
| ꦮ | wa | ꦭ | la |
| ꦥ | pa | ꦝ | dha |
| ꦗ | ja | ꦪ | ya |
| ꦚ | nya | ꦩ | ma |
| ꦒ | ga | ꦧ | ba |
| ꦛ | tha | ꦔ | nga |
C. Urutan Hanacaraka
ꦢ ꦠ ꦱ ꦮ ꦭ
ꦥ ꦝ ꦗ ꦪ ꦚ
ꦩ ꦒ ꦧ ꦛ ꦔ
D. Pasangan
Pasangan digunakake kanggo mateni swara vokal inheren aksara sadurunge supaya bisa disambung karo aksara sabanjure.
Contone, pasangan digunakake nalika nulis tembung sing nduweni konsonan mati ing tengah tembung.
E. Sandhangan Swara
| Jeneng | Tandha | Fungsi |
|---|---|---|
| Wulu | ꦶ | Swara i |
| Suku | ꦸ | Swara u |
| Taling | ꦺ | Swara é/e |
| Pepet | ꦼ | Swara ê |
| Taling tarung | ꦺꦴ | Swara o |
F. Sandhangan Panyigeg Wanda
| Jeneng | Tandha | Fungsi |
|---|---|---|
| Wignyan | ꦃ | Pungkasan h |
| Layar | ꦂ | Pungkasan r |
| Cecak | ꦁ | Pungkasan ng |
| Pangkon | ꧀ | Mateni swara aksara |
G. Aksara Wilangan
| Angka | Aksara Jawa | Angka | Aksara Jawa |
|---|---|---|---|
| 0 | ꧐ | 5 | ꧕ |
| 1 | ꧑ | 6 | ꧖ |
| 2 | ꧒ | 7 | ꧗ |
| 3 | ꧓ | 8 | ꧘ |
| 4 | ꧔ | 9 | ꧙ |
Angka Jawa biasane diwenehi tandha pada pangkat ing wiwitan lan pungkasan supaya ora kliru diwaca minangka aksara.
H. Tandha Wacan
- ꧈ pada lingsa, kanggo tandha koma.
- ꧉ pada lungsi, kanggo tandha titik.
- ꧊ pangkat, salah sijine digunakake kanggo ngapit angka.
BAB 8. Aksara Murda lan Aksara Rekan
A. Aksara Murda
Aksara murda yaiku aksara khusus ing tulisan Jawa sing digunakake kanggo pakurmatan, utamane ing jeneng wong, papan, utawa gelar tartamtu. Panganggone ora padha persis karo huruf kapital ing basa Indonesia.
| Aksara Murda | Wacan |
|---|---|
| ꦟ | Na murda |
| ꦑ | Ka murda |
| ꦡ | Ta murda |
| ꦯ | Sa murda |
| ꦦ | Pa murda |
| ꦘ | Nya murda |
| ꦓ | Ga murda |
| ꦨ | Ba murda |
B. Aksara Rekan
Aksara rekan digunakake kanggo nulis swara saka basa manca, utamane tembung serapan Arab.
| Aksara | Wacan | Conto panggunaan |
|---|---|---|
| ꦏ꦳ | kha | Swara kh |
| ꦢ꦳ | dzal | Swara dz |
| ꦥ꦳ | fa/va | Swara f utawa v |
| ꦗ꦳ | za | Swara z |
| ꦒ꦳ | gha | Swara gh |
BAB 9. Unggah-Ungguh Basa Jawa
A. Pangerten
Unggah-ungguh basa yaiku tata cara nggunakake basa Jawa miturut kahanan, umur, kalungguhan, lan wong sing diajak guneman.
B. Ragam Basa
| Ragam Basa | Panganggone |
|---|---|
| Ngoko lugu | Kanggo kanca akrab utawa wong sing wis raket. |
| Ngoko alus | Basa ngoko kanthi tembung pakurmatan ing bagean tartamtu. |
| Krama lugu | Basa krama kanggo komunikasi kanthi sopan. |
| Krama alus | Basa krama kanthi tembung pakurmatan luwih jangkep. |
C. Tuladha Ukara
| Ngoko | Krama |
|---|---|
| Aku arep mangan. | Kula badhe nedha. |
| Kowe arep menyang endi? | Panjenengan badhe tindak pundi? |
| Aku wis teka. | Kula sampun dumugi. |
| Omahku adoh. | Griya kula tebih. |
| Wis mangan durung? | Sampun dhahar dereng? |
D. Tembung Ngoko lan Krama
| Ngoko | Krama |
|---|---|
| Aku | Kula |
| Kowe | Panjenengan |
| Omah | Griya |
| Mangan | Nedha / dhahar |
| Turu | Sare / tilem |
| Lunga | Tindak / kesah |
| Ngomong | Ngendika / matur |
| Wis | Sampun |
| Durung | Dereng |
| Saiki | Samenika |
BAB 10. Crita Wayang
A. Pangerten Wayang
Wayang yaiku seni pagelaran tradisional Jawa sing nyritakake lakon kanthi paraga wayang, iringan gamelan, lan dhalang.
B. Jinis Wayang
- Wayang kulit.
- Wayang golek.
- Wayang wong.
- Wayang klithik.
- Wayang beber.
C. Paraga Pandhawa Lima
| Paraga | Jeneng Liyane | Watak Umum |
|---|---|---|
| Yudhistira | Puntadewa | Jujur lan sabar. |
| Bima | Werkudara | Gagah lan tegas. |
| Arjuna | Janaka | Trampil lan wicaksana. |
| Nakula | Nakula | Setya lan sregep. |
| Sadewa | Sadewa | Pinter lan tliti. |
D. Paraga Kurawa
Kurawa yaiku kelompok putra Prabu Drestarasta. Paraga sing misuwur yaiku Duryudana, Dursasana, lan sedulur-sedulure.
E. Piwulang saka Crita Wayang
- Kejujuran iku penting ing urip.
- Aja tumindak serakah.
- Kudu wani mbela bebener.
- Ngajeni wong tuwa lan guru.
- Ngutamakake tanggung jawab.
BAB 11. Crita Cekak (Cerita Pendek)
A. Pangerten
Crita cekak utawa cerkak yaiku karya sastra awujud prosa sing nyritakake kedadeyan kanthi ringkes lan nduweni konflik tartamtu.
B. Unsur Intrinsik
| Unsur | Pangerten |
|---|---|
| Tema | Gagasan utama crita. |
| Paraga | Wong utawa tokoh ing crita. |
| Penokohan | Watak paraga. |
| Alur | Urutan kedadeyan. |
| Latar | Papan, wektu, lan swasana. |
| Sudut pandang | Posisi panganggit nalika nyritakake. |
| Amanat | Pesen moral crita. |
C. Struktur Cerkak
- Orientasi: ngenalake paraga lan latar.
- Komplikasi: wiwit muncul masalah.
- Klimaks: masalah tekan pucuk.
- Resolusi: masalah wiwit rampung.
- Koda: pesen utawa dudutan yen ana.
D. Tuladha Cerkak
BUKU SAKA KANCA
Esuk iku Rina teka sekolah luwih awal. Dheweke weruh kancane, Sinta, lungguh dhewe ing ngarep kelas. Sinta katon sedhih amarga buku pelajaran sing digawa ketinggalan ing omah.
Rina banjur nyedhaki Sinta lan ngajak sinau bareng nggunakake bukune. Nalika pelajaran diwiwiti, dheweke loro bisa sinau kanthi becik.
Sinta matur nuwun marang Rina. Rina mangsuli yen nulungi kanca iku tumindak sing becik.
Amanat: Kita kudu gelem tulung-tinulung lan ora egois marang kanca.
BAB 12. Paribasan, Bebasan, lan Saloka
A. Paribasan
Paribasan yaiku unen-unen ajeg panganggone sing nduweni teges entar lan ora nggunakake pepindhan kanthi langsung.
| Paribasan | Tegese |
|---|---|
| Alon-alon waton kelakon | Tumindak kanthi ngati-ati supaya kasil. |
| Jer basuki mawa beya | Kasil mbutuhake pengorbanan utawa biaya. |
| Sepi ing pamrih rame ing gawe | Tulungan kanthi ikhlas lan sregep nyambut gawe. |
| Rawe-rawe rantas, malang-malang putung | Tetep semangat ngadhepi alangan. |
B. Bebasan
Bebasan yaiku unen-unen ajeg sing nduweni teges entar lan nggambarake kahanan utawa tumindake wong.
| Bebasan | Tegese |
|---|---|
| Adol lenga kari bakoh | Wong sing katon sugih utawa duwe kaluwihan, nanging sejatine ora kaya sing dikira. |
| Kebat kliwat, alon kelakon | Tumindak kesusu bisa njalari ora kasil. |
C. Saloka
Saloka yaiku unen-unen sing nggunakake pepindhan kanggo nggambarake wong utawa kahanan.
| Saloka | Tegese |
|---|---|
| Kebo nusu gudel | Wong tuwa sinau marang wong enom. |
| Gajah ngidak rapah | Wong sing nerak aturan utawa janji sing digawe dhewe. |
| Asu belang kalung wang | Wong asor sing katon sugih amarga bandha. |
BAB 13. Adat lan Budaya Jawa
A. Pangerten Budaya
Budaya yaiku asil cipta, rasa, lan karsa manungsa sing diwarisake saka generasi menyang generasi.
B. Tuladha Adat lan Tradhisi Jawa
| Tradhisi | Pangerten |
|---|---|
| Sekaten | Adicara budaya lan agama sing misuwur ing Yogyakarta lan Surakarta. |
| Grebeg | Upacara adat kraton sing ana gegayutane karo gunungan. |
| Mitoni | Upacara tradisional nalika kandhutan umur pitung sasi. |
| Siraman | Adicara adus simbolis kanggo calon penganten. |
| Nyadran | Tradhisi ziarah lan ndedonga kanggo leluhur ing sawetara dhaerah. |
| Ruwatan | Upacara tradisional kanggo ngilangake sukerta miturut kapercayan Jawa. |
| Larung sesaji | Tradhisi nglarung ubarampe ing segara utawa kali. |
C. Kesenian Jawa
- Gamelan.
- Wayang kulit.
- Reog Ponorogo.
- Ludruk.
- Ketoprak.
- Jaranan.
- Tari Remo.
- Karawitan.
D. Cara Nglestarekake Budaya
- Sinau basa lan aksara Jawa.
- Nonton lan melu kegiatan kesenian tradisional.
- Ngurmati adat istiadat.
- Ngenalake budaya marang generasi enom.
- Nggawe dokumentasi budaya kanthi media digital.
BAB 14. Teks Deskripsi
A. Pangerten
Teks deskripsi yaiku teks sing nggambarake sawijining papan, barang, wong, utawa kahanan kanthi rinci supaya pamaca bisa mbayangake objek kasebut.
B. Ciri-ciri
- Nerangake objek kanthi cetha.
- Nggunakake tembung sipat.
- Nggambarake wujud, warna, swara, utawa swasana.
- Adhedhasar pengamatan utawa pengalaman.
C. Struktur
- Identifikasi objek.
- Deskripsi bagean-bagean objek.
- Kesimpulan utawa kesan.
D. Tuladha Teks Deskripsi
ALUN-ALUN KOTA
Alun-alun kutha iku papan sing jembar lan asri. Ing pinggire ana wit-witan sing ngiyubi dalan. Saben sore, akeh warga sing mlaku-mlaku lan olahraga.
Ing sacedhake alun-alun ana taman kembang warna-warni. Swasanane katon rame nanging tetep nyenengake. Alun-alun dadi salah siji papan kanggo ngumpul kulawarga.
BAB 15. Teks Prosedur
A. Pangerten
Teks prosedur yaiku teks sing ngemot urutan langkah kanggo nindakake sawijining pakaryan utawa nggawe barang.
B. Struktur
- Tujuan: nerangake apa sing arep digawe utawa ditindakake.
- Alat lan bahan: barang sing dibutuhake.
- Langkah-langkah: urutan cara nindakake.
- Panutup: asil utawa katrangan tambahan.
C. Tuladha: Cara Gawe Wedang Jahe
- Jahe sakcukupe.
- Gula jawa.
- Banyu panas.
- Panci lan gelas.
- Resikana jahe banjur geprek.
- Godhok banyu nganti umob.
- Lebokna jahe menyang banyu.
- Tambahna gula jawa.
- Godhok sawetara menit nganti ambune metu.
- Tuangna menyang gelas lan wedangen nalika anget.
BAB 16. Teks Pidato lan Presentasi Basa Jawa
A. Persiapan Presentasi
- Temtokake tema.
- Goleka informasi sing bener.
- Susun pambuka, isi, lan panutup.
- Gawe cathetan utawa media presentasi.
- Gladhen sadurunge tampil.
B. Basa sing Digunakake
Gunakna basa Jawa sing trep karo pamireng. Nalika presentasi ing ngarepe guru lan tamu, luwih becik nggunakake basa krama sing sopan.
C. Tuladha Pambuka Presentasi
Assalamu'alaikum warahmatullahi wabarakatuh.
Ingkang kula hormati Bapak lan Ibu Guru, saha kanca-kanca sedaya. Ing kalodhangan menika, kula badhe ngandharaken materi babagan kabudayan Jawa. Mugi-mugi materi ingkang kula aturaken saged migunani tumrap kita sedaya.
D. Sikap Nalika Presentasi
- Ngadeg kanthi sopan.
- Swara kudu cetha.
- Mripat nyawang pamireng.
- Ora maca kabeh tulisan ing layar.
- Njawab pitakon kanthi santun.
BAB 17. Rangkuman Materi
| No. | Materi | Bab Wigati |
|---|---|---|
| 1 | Pawarta | Fakta lan unsur 5W+1H. |
| 2 | Argumentasi | Panemu, alasan, lan bukti. |
| 3 | Sesorah | Pambuka, isi, lan panutup. |
| 4 | Geguritan | Tema, diksi, larik, lan amanat. |
| 5 | Macapat | Guru gatra, wilangan, lan lagu. |
| 6 | Aksara Jawa | Legenа, pasangan, lan sandhangan. |
| 7 | Unggah-ungguh | Ngoko lan krama. |
| 8 | Wayang | Paraga lan piwulang. |
| 9 | Cerkak | Paraga, alur, latar, lan amanat. |
| 10 | Paribasan | Unen-unen lan teges entar. |
| 11 | Budaya Jawa | Adat, tradhisi, lan kesenian. |
| 12 | Teks Deskripsi | Gambaran objek kanthi rinci. |
| 13 | Teks Prosedur | Tujuan, bahan, lan langkah. |
BAB 18. Latihan Soal Bahasa Jawa Kelas 9
Pilih salah siji jawaban sing paling bener. Sawise rampung, pencet tombol Priksa Jawaban.
Penutup
Sinau Basa Jawa ora mung kanggo mangerteni materi pelajaran, nanging uga kanggo nguri-uri kabudayan lan tata krama. Kanthi sinau basa, sastra, lan budaya Jawa, para siswa diajab bisa dadi generasi sing ngajeni tradhisi lan tetep maju ing jaman modern.
Wong Jawa kudu ngerti unggah-ungguh, njaga kabudayan, lan tansah ngudi kawruh.